Wiosna zielarza

Adonis vernalis
- miłek wiosenny
Początki ogrodów i kącików zielarskich sięgają starożytności. Już wówczas uprawiano w nich wiele gatunków roślin leczniczych oraz roślin stosowanych do przyprawiania potraw. W czasach średniowiecza ogrody znajdowały się często wewnątrz murów zamkowych, gdzie oprócz roślin zielarskich uprawiano wiele gatunków roślin ozdobnych. Niemałą zasługę w tej dziedzinie przypisuje się zakonnikom. Zakładali oni i urządzali ogrody przyklasztorne według ścisłych wzorów. Uprawiane w nich rośliny były zbierane, suszone i przechowywane w specjalnych pomieszczeniach. Później powstały apteki przyklasztorne, w których surowce zielarskie przerabiano i mieszano ze sobą, wytwarzając odpowiednie „ziółka” przeciwko konkretnym chorobom.

Primula officinalis - pierwiosnek lekarski












Współcześnie

ogrody zielarskie, po okresie zupełnego zapomnienia, wracają do łask! Są to zwykle ogrody lub rabaty, w których uprawia się przede wszystkim rośliny służące do przyprawiania potraw (głównie rośliny aromatyczne z rodziny Lamiaceae i Apiaceae), zioła na drobne dolegliwości zdrowotne, a także zioła „herbaciane”. Ogród zielarski może przysporzyć wiele radości, ale wymaga też wysiłku w jego pielęgnacji.
Prace pielęgnacyjne należy rozpocząć już wczesną wiosną, w momencie rozpoczęcia wegetacji gatunków wieloletnich. Po usunięciu okrycia zimowego (jeśli było takie stosowane) i sprawdzeniu stopnia przezimowania roślin, przycina się je, usuwając zeszłoroczne pędy. Zabieg ten powoduje, że rośliny lepiej się rozgałęziają, tworząc gęste krzewinki. Kolejnym zabiegiem jest nawożenie roślin, najlepiej nawozem wieloskładnikowym zawierającym makro- i mikroelementy, oraz spulchnienie gleby, połączone z pierwszym odchwaszczaniem.


Rozmnażanie

roślin zielarskich odbywa się dwoma sposobami: generatywnie, czyli z nasion i wegetatywnie - przez sadzonki. Większość roślin zielarskich rozmnażana jest wyłącznie z nasion. Przez sadzonki rozmnaża się te rośliny, które nie zawiązują nasion (np. mięta pieprzowa, mięta kędzierzawa, rumianek rzymski), jak również w przypadkach, gdy z nasion otrzymuje się rośliny w znacznym stopniu różniące się od rośliny matecznej (np. krwawnik, estragon). Są też rośliny, które mogą być rozmnażane zarówno z nasion, jak i przez sadzonki (np. marzanna barwierska, kopytnik). Sadzonki możemy pozyskiwać samodzielnie lub od plantatorów. Okres ich sadzenia przypada na wczesną wiosnę lub jesień.

Viburnum opulus - kalina koralowa
Wiosną rozpoczynamy także uprawę roślin jednorocznych - poprzez produkcję rozsady ziół ciepłolubnych lub siew nasion bezpośrednio na miejsce stałe. W szklarni produkuje się rozsadę bazylii, majeranku i papryki ostrej. Nasiona wysiewa się w trzeciej dekadzie marca do skrzynek wysiewnych, następnie siewki majeranku i bazylii pikuje się do wielodoniczek o średnicy jednej doniczki wynoszącej 4 cm lub do skrzynek w rozstawie 4 x 4 cm, a papryki do doniczek o średnicy 8-10 cm. Wyprodukowaną rozsadę bazylii i majeranku sadzi się na polu dopiero po 15 maja, a papryki nawet w pierwszych dniach czerwca.
Bezpośrednio na polu, w pierwszej połowie kwietnia, wysiewa się nasiona cząbru ogrodowego, kminku, kolendry, kopru ogrodowego i kopru włoskiego, trybuli ogrodowej, pietruszki naciowej i czarnuszki siewnej. W pierwszych dniach maja można bezpośrednio na grządce wysiać nasiona bazylii, majeranku i kozieradki.


Surowce zielarskie

stosowane w fitoterapii pochodzą zarówno z upraw, jak i ze stanowisk naturalnych.

Coraz więcej roślin zielarskich, których surowiec pozyskiwany był do tej pory tylko ze stanowisk naturalnych, wprowadza się do uprawy na plantacjach towarowych. Uprawy dostarczają od 10 000 do 20 000 ton surowca rocznie. Stanowi to aż 80% ogólnego zbioru surowców zielarskich.

Menyanthes trifoliata - bobrek trójlistny
W przypadku niektórych gatunków brak jest jednak odpowiednich technologii uprawy i dlatego możliwe jest pozyskiwanie surowca jedynie ze stanowiska naturalnego.


Pączki topoli, brzozy i sosny

zbiera się bardzo wczesną wiosną, kiedy zaczynają pęcznieć, stają się lepkie i nabierają odpowiedniego aromatu. Pączki pękające nie nadają się już do zbioru. Zbioru należy dokonać w dni bezdeszczowe, po obeschnięciu porannej rosy. Okres przydatności roślin do zbioru jest bardzo krótki, trwa ledwie kilka dni. Pączki pozyskuje się z drzewek wyciętych w czasie czyszczeń w młodniku. Wiosna jest również czasem zbioru pączków sosny. Najcenniejszym surowcem są pączki szczytowe sosny, występujące w tzw. koronkach, składających się z 5-7 pączków, które ścina się nożem lub sekatorem, bezpośrednio pod ich nasadą. Pączki sosny muszą być zamknięte i powleczone żywicą, gwarantuje to uzyskanie dobrej jakości surowca. Pączki brzozy uzyskuje się przez omłot wysuszonych drobnych gałązek. Po omłocie należy je oczyścić na wialni i posortować.
Pączki brzozy i topoli suszy się w suszarniach powietrznych lub ogrzewanych w temperaturze nie przekraczającej 40°C. Pączki sosny należy wysuszyć w temperaturze do 25°C. Wyższa temperatura podczas suszenia powoduje otwieranie się łusek i utratę żywicy. Dobrze wysuszone pączki sosny powinny być gładkie, bez otwartych łusek, powleczone żywicą, o zielonkawej barwie na przekroju.

Crataegus sp. - głóg














Kora

powinna być zbierana w okresie, gdy pączki zaczynają pęcznieć, a kora odstaje od drewna. Pozyskuje się ją z młodych pędów wierzby purpurowej Salix purpurea i białej S. alba, kaliny koralowej Viburnum opulus, kasztanowca zwyczajnego Aesculus hippocastanum, kruszyny pospolitej Frangula alnus, jesionu wyniosłego Fraxinus excelsior, dębu szypułkowego Quercus robur, orzecha włoskiego Juglans regia.
Zbierana kora musi być czysta, gładka i błyszcząca. Pędy oczyszcza się z gałązek, wykonuje poziome nacięcia wokół pędów w odstępach 20-30 cm; po wykonaniu nacięcia pionowego (wzdłuż pędu) podważa się ją nożem i obłuskuje. Podobnie jak w przypadku pączków, zbiór kory jest możliwy tylko z gałązek ściętych. W celu pozyskiwania kory wierzby często prowadzi się jej uprawę na plantacjach.
Przed umieszczeniem zebranej kory w suszarni należy ją posortować i odrzucić gałązki, sęki itp. Temperatura suszenia kory poszczególnych gatunków: dąb - 40-55°C, jesion i kasztanowiec - 35-50°C, wierzba - 60-80°C, kalina koralowa - 40°C. Korę kruszyny, by zachowała swoje właściwości, suszy się krótko (przez 2 godziny), ale w temperaturze 100°C. Dobrze wysuszona kora przy zgniataniu powinna łamać się z trzaskiem. Jest surowcem zielarskim wyjątkowo trwałym, zachowuje swoje wartości nawet przez kilka lat.


Korzenie

Wiosna jest okresem zbioru korzeni mydlnicy lekarskiej Saponaria officinalis, pokrzywy zwyczajnej Urtica dioica oraz kłączy perzu właściwego Agropyron repens, kłączy i korzeni lubczyku ogrodowego Levisticum officinale, kozłka lekarskiego Valeriana officinalis i arcydzięgla lekarskiego Angelica archangelica.
Zbiór kłączy i korzeni należy przeprowadzić jeszcze przed rozpoczęciem pełnej wegetacji roślin. Zawierają one wówczas optymalną ilość związków biologicznie czynnych. Po wykopaniu surowiec należy dokładnie oczyścić i szybko umyć, ale bez moczenia. Grubsze korzenie przed złożeniem do suszarni kroi się wzdłuż na 2-4 części. Odpowiednia temperatura suszenia kłączy i korzeni dla poszczególnych gatunków i surowców: korzeń mydlnicy - 40-50°C, korzeń pokrzywy - 70°C, kłącze perzu - 50-70°C, kłącze i korzeń lubczyku - 35-50°C, kłącze i korzeń arcydzięgla - 40-45°C. Dobrze wysuszone kłącza i korzenie są twarde i łamią się z trzaskiem.


Zbiór kwiatów

Chelidonium majus - glistnik jaskółcze ziele
i kwiatostanów przeprowadza się w czasie wiosennego kwitnienia. Przedmiotem naszego zainteresowania będą: pierwiosnek lekarski Primula officinalis, mniszek pospolity Taraxacum officinale, stokrotka pospolita Bellis perennis, robinia akacjowa Robinia pseudoacacia, bez czarny Sambucus nigra, głóg jedno- i dwuszyjkowy Crataegus monogyna, C. oxyacantha, jarzębina pospolita Sorbus aucuparia, kalina koralowa Viburnum opulus, konwalia majowa Convallaria majalis, kasztanowiec zwyczajny Aesculus hippocastanum, przelot pospolity Anthyllis vulneraria.
Kwiaty i kwiatostany wymagają niezwykłej staranności w czasie zbioru i suszenia. Zbiór przeprowadza się zazwyczaj ręcznie, w czasie rozkwitania lub pełni kwitnienia. Kwiaty przekwitłe nie nadają się do zbioru. Bardzo ważna jest pora zbioru, której nie należy opóźniać, ponieważ kwiaty szybko więdną i tracą jędrność, potem przebarwiają się w czasie suszenia. Zbiór wykonuje się w godzinach popołudniowych w czasie słonecznej pogody, gdyż surowiec nie może być mokry.
W przypadku wymienionych gatunków, ścina się całe kwiatostany sekatorem lub nożyczkami i natychmiast przenosi do suszarni, w której układa się je cienką warstwą. Niedopuszczalne jest ugniatanie surowca w czasie zbioru, co wpływa na pogorszenie jego jakości. Po wysuszeniu z kwiatostanów wyskubuje się kwiaty, oczyszcza z szypułek oraz innych zanieczyszczeń. Kwiaty źle wysuszone tracą barwę (najczęściej czernieją). Zmieniają także barwę przy zbyt powolnym suszeniu. Odpowiednia temperatura suszenia: głóg - 60-80°C, kasztanowiec - 40-50°C, jarzębina - do 60°C, bez czarny i mniszek - 30°C, robinia akacjowa - 35°C.

Convallaria majalis - konwalia majowa
Ziele
zbiera się późną wiosną. Dotyczy to następujących gatunków: bagno zwyczajne Ledum palustre, barwinek pospolity Vinca minor, glistnik jaskółcze ziele Chelidonium majus, tasznik pospolity Capsela bursa pastoris, bluszczyk kardybanek Glechoma hederacea, fiołek trójbarwny Viola tricolor, jasnota biała Lamium album, przywrotnik pasterski Alchemilla pastoralis, marzanka wonna Asperula odorata, pokrzywa zwyczajna Urtica dioica.
To samo dotyczy liści babki lancetowatej Plantago lanceolata, bobrka trójlistkowego Menyanthes trifoliata, lepiężnika różowego Petasites officinalis, pokrzywy zwyczajnej Urtica dioica, brzozy brodawkowatej Betula pendula.
Zbiór, zarówno ziela, jak i liści, wykonuje się w dni pogodne, rośliny nie mogą być mokre. Nie należy ich zbierać po ulewnym deszczu, gdy są nadmiernie zabrudzone, chore lub zwiędnięte. Surowca po zbiorze nie ugniata się, a do suszenia rozkłada cienką warstwą, aby się nie zaparzył. Zbiera się tylko tyle surowca, ile można jednorazowo wysuszyć. Ziele i liście suszy się w suszarni, bez dostępu światła. Dobrze wysuszone ziele i liście zachowują naturalną barwę, liście kruszą się w palcach, a łodygi pękają. Temperatura suszenia musi być dostosowana do rodzaju związków biologicznie czynnych, występujących w surowcu, tzn. surowce zawierające alkaloidy, np. ziele glistnika jaskółczego należy suszyć w temperaturze 60-80°C. Przy suszeniu surowców flawonoidowych, jak ziele fiołka trójbarwnego, oraz zawierających gumy i żywice, np. babki lancetowatej, należy zachować przedział temperatury w granicach 40-60°C. Liście bobrka trójlistkowego suszy się w temperaturze 40-50°C, a ziele tasznika i pokrzywy w temperaturze 70°C. Temperatura suszenia ziela bluszczyku kurdybanka, jasnoty białej, przywrotnika i bagna oraz liści brzozy i lepiężnika musi być utrzymywana na poziomie do 40°C.


Przez cały rok

pamiętać musimy o następujących zabiegach pielęgnacyjnych: nawożenie, odchwaszczanie, spulchnianie międzyrzędzi, obredlanie lub okrywanie roślin wrażliwych gatunków (np. szałwia, tymianek) słomą lub torfem dla zabezpieczenia przed mrozami (zwłaszcza na przedwiośniu), przycinanie starych pędów wiosną dla odmłodzenia i zwiększenia przyrostów na plantacjach gatunków wieloletnich, przykrywanie zasiewu materiałem organicznym dla zapobieżenia wysychaniu i zabezpieczenia przed chwastami, ściółkowanie międzyrzędzi materiałem organicznym lub sztucznymi tworzywami. Pracy jest wiele, ale satysfakcji, przyjemności i pożytku jeszcze więcej!

dr inż. Dorota Jadczak
- Akademia Rolnicza w Szczecinie, Katedra Warzywnictwa
dr inż. Monika Grzeszczuk
- Akademia Rolnicza w Szczecinie, Katedra Mikrobiologii i Biotechnologii Środowiska