Lecznicze przyprawy z parapetów okiennych


Ten rodzaj uprawy uważany jest za jedną z najmłodszych dziedzin produkcji ogrodniczej...

Rośliny zielarskie od niepamiętnych czasów towarzyszą człowiekowi. Służyły za pokarm, leczono nimi ludzi, wytwarzano z nich proste kosmetyki. Zbierane były ze stanowisk naturalnych. Później uprawiano je w ogrodach przyklasztornych. Dzięki wytrwałej pracy zakonników, udało się przyzwyczaić wrażliwe rośliny do nieco surowszego klimatu. Mogły wyjść poza mury klasztorne. Pojawiły się w ogrodach przydomowych, zakładano też większe plantacje. Obecnie - w warunkach świata zurbanizowanego - coraz częściej uprawiamy je na balkonach, tarasach i parapetach okiennych.


Lecznicze i przyprawowe

Rośliny zielarskie, w zależności od celu, w jakim są używane, dzielimy na lecznicze i przyprawowe. Jest to podział elementarny, zarazem umowny, ponieważ wiele przypraw należy jednocześnie do kategorii roślin leczniczych. Wiele takich przykładów omawiano już w PANACEI. Wiedza na temat leczniczych właściwości ziół, gromadzona przez wieki, jest obecnie potwierdzana badaniami naukowymi.


Zioła w doniczkach

mają już swoją bogatą literaturę. Ten rodzaj uprawy uważany jest za jedną z najmłodszych dziedzin produkcji ogrodniczej. Cieszy się coraz większą popularnością, ponieważ świeże przyprawy mogą być wykorzystywane w każdej chwili i są dostępne przez cały rok. Zapach rosnących ziół jest bardzo intensywny. Unosząc się wokół roślin, odświeża pomieszczenia. Do uprawy ziół można przeznaczyć doniczki plastikowe, gliniane, skrzynki balkonowe oraz kosze wiklinowe wyłożone folią. Doniczki do uprawy muszą być odpowiednio dobrane do wielkości rośliny. Zioła o dużych rozmiarach i o rozbudowanym systemie korzeniowym wymagają większych pojemników. Rośliny o płytkim systemie doskonale rosną w płytkich naczyniach (np. tymianek, cząber, majeranek). Doniczki ceramiczne są lepsze dla gatunków lubiących podłoże raczej suche i ciepłe, np. majeranek, tymianek, szałwia, ponieważ przez drobne pory w ścianach wyparowuje część wody. Pojemniki plastikowe polecane są dla roślin, które lubią podłoże wilgotne, np. mięta, melisa, estragon. Naczynia, w których uprawiamy zioła, powinny mieć otwory. Na dno układamy warstwę drenażu grubości 2-3 cm. Do tego celu można wykorzystać stare, potłuczone gliniane doniczki, drobne kamienie, żwir etc. Taki drenaż umożliwia wypływanie nadmiaru wody oraz zapobiega gniciu korzeni.

Podłoże do uprawy roślin zielarskich powinno być przepuszczalne. Odczyn gleby nie może być kwaśny, gdyż większość ziół wymaga odczynu obojętnego lub lekko zasadowego.


Do uprawy roślin w pojemnikach najlepiej jest zastosować gotowe podłoże, które dostępne jest w sklepach ogrodniczych. Zawiera potrzebne roślinom składniki pokarmowe. Dla roślin jednorocznych jest to wystarczające. Rośliny wieloletnie można dokarmiać około 6 tygodni po posadzeniu. Zioła w pojemnikach mogą być sadzone pojedynczo lub po kilka gatunków, np. bazylia z cząbrem i majerankiem. Wskazane jest łączenie roślin jednorocznych z wieloletnimi. Wówczas po wykorzystaniu ziół jednorocznych można wysiać lub posadzić inne rośliny. Polecane jest sadzenie kilku roślin wieloletnich, ponieważ po ścięciu jednej rośliny, czekając jej odrośnięcie, mamy możliwość korzystania z innych ziół. Większość ziół jest pachnąca. Jedne mają silniejszy, inne słabszy zapach. Intensywny zapach roztaczają m.in. bazylia, szałwia, tymianek, hyzop. Dla wielu osób bardziej przyjazna jest pojedyncza woń. Kilka zapachów może być odbieranych jako bardzo nieprzyjemna mieszanina, dlatego według własnych upodobań należy dobierać zioła do takich kompozycji. Rośliny w doniczkach powinny być posadzone raczej luźno; szczególnie te, które będą rosły w miejscach lekko zacienionych. Niedostatek światła może powodować wyciąganie się roślin.


Pielęgnacja

O rośliny zielarskie, posadzone w pojemnikach, należy stale dbać i je pielęgnować. W czasie sezonu wegetacyjnego należy przycinać zioła, aby ograniczyć nadmierny wzrost ku górze i pobudzić rozwój pędów bocznych. Zapobiega to ogołacaniu się pędu od dołu. Najbardziej naturalną formą przycinania i formowania roślin jest oczywiście regularne ścinanie ich wierzchołków w celach kulinarnych... Dolna część ziół wieloletnich ma skłonności do drewnienia. Jeśli jest to widoczne, zwykle oznacza, że nadszedł już czas na wymianę roślin.


Suszenie

Świeżo ścięte ziele, którego nie jesteśmy w stanie od razu wykorzystać, możemy z powodzeniem wysuszyć. Suszenie ma na celu utrwalenie surowca, co wiąże się z odparowaniem wody i unieczynnieniem enzymów. Prawidłowo wysuszone zioła nie fermentują, nie pleśnieją, a poziom zawartych w nich substancji czynnych nie zmienia się przez długi czas. Dlatego suche przyprawy, zawierające olejki eteryczne, przechowywane w szczelnych pojemnikach, słoikach, puszkach są stale aromatyczne i pachnące. Liście i ziele suszymy w miejscach suchych, przewiewnych, zacienionych. Zioła wiążemy w pęczki albo rozkładamy cienką warstwą między arkuszami papieru lub na drucianej siatce. Działanie promieni słonecznych jest niewskazane przy suszeniu. Zmienia się barwa ziół, zmniejsza zawartość olejku eterycznego. W konsekwencji stają się nieatrakcyjne, mało pachnące, słabo działają na organizm ludzki. Zioła uprawiane w pojemnikach, podobnie jak inne rośliny doniczkowe, wymagają regularnego podlewania. W lecie podlewamy codziennie, a w upalne dni, gdy gleba szybko przesycha, nawet częściej. Rano można zioła spryskiwać. W okresie zimowym należy podlewać je co kilka dni (2-3).

W uprawie ziół na własne potrzeby raczej nie należy stosować chemicznych środków ochrony roślin.


Pojemniki ograniczają ekspansję ziół, szczególnie bujnie rozrastającej się mięty. Ale gdy korzenie roślin pokażą się w otworach na dnie doniczki, trzeba je przesadzić do większych pojemników. W przypadku roślin trudnych do przesadzenia, należy co roku wymienić wierzchnią warstwę gleby o grubości około 5-7 cm.


Przyjazne i pożyteczne

Wielką zaletą uprawy w pojemnikach jest możliwość zestawiania dowolnych grup roślin w wybranym miejscu, np. na tarasach, w pobliżu miejsca, gdzie siedzimy, pijemy kawę, odpoczywamy. Zioła z roślinami ozdobnymi tworzą niepowtarzalny klimat. Pełnią zarówno funkcje użytkowe, jak i dekoracyjne. Nie ma nic przyjemniejszego od rozkoszowania się w ciepłą letnią noc zapachem lawendy, tymianku, rozmarynu, bazylii. Sklepy oferują nam wiele ziół świeżych. Jednak nic nie zastąpi nam ziół, przypraw z własnej kolekcji. Przewyższają one te ze sklepu świeżością, zapachem, skutecznością działania. Do uprawy w pojemnikach polecałabym przede wszystkim zioła przyprawowe, które są spożywane na świeżo oraz zioła suszone. Z gatunków jednorocznych godne uwagi są bazylia pospolita, majeranek ogrodowy, cząber ogrodowy. Z roślin wieloletnich hyzop lekarski, lebiodka pospolita, melisa lekarska, mięta pieprzowa, rozmaryn lekarski, szałwia lekarska czy tymianek pospolity.

dr Grazyna Zawislak


Dr Grażyna Zawiślak jest adiunktem w Katedrze Warzywnictwa i Roślin Leczniczych AR w Lublinie. Kierunki działalności naukowej: badania nad biologią wzrostu i plonowaniem wybranych gatunków roślin zielarskich; analiza zawartości i składu chemicznego olejku eterycznego, występującego w roślinach z rodziny Apiaceae i Lamiaceae.